Fytotherapie

Binnen de natuurgeneeskunde is de fytotherapie een belangrijke pijler, ik zet fytotherapie in omdat ik fytotherapie eigenlijk als onderdeel zie van voeding, goede voeding leeft en bevat bioactieve plantenbestanddelen. De fytotherapie die ik gebruik gaat over het gericht inzetten van geneeskrachtige planten, omdat mijn achtergrond ligt in de wetenschap baseer ik me bij het inzetten van fytotherapie zo veel mogelijk op wetenschappelijke artikelen.

Veel van de medicijnen die we vandaag de dag gebruiken zijn afgeleid (van inhoudsstoffen) van kruiden. De meest bekende medicamenten zoals metformine, statines, SSRI’s (serotonineheropnameremmers) en aspirine zijn direct afgeleid van of hebben natuurlijke tegenhangers in kruiden – respectievelijk geitenkruid (Galega officinalis), rode gist rijst, en wilgenbast. En hoewel SSRI’s synthetisch ontwikkeld zijn, laten kruiden als sint-janskruid zien dat ook natuurlijke stoffen de serotoninehuishouding kunnen beïnvloeden via vergelijkbare mechanismen. Sommige kruiden zijn inmiddels zo uitgebreid onderzocht dat hun werking algemeen erkend wordt. Denk hierbij aan berberine, sint-janskruid, kurkuma, koffie en siberische ginseng (ashwaganda). Dit zijn slechts een paar voorbeelden van kruiden die het uitgangspunt vormden voor de ontwikkeling van veel gebruikte medicatie. De fytotherapie die ik gebruik gaat over het gericht inzetten van geneeskrachtige planten en omdat mijn achtergrond ligt in de wetenschap baseer ik me bij het inzetten van fytotherapie zo veel mogelijk op wetenschappelijke artikelen.

Waarom ik graag met kruiden werk is allereerst omdat ze natuurlijk zijn, alles waar ons lichaam mee in aanraking komt is informatie en natuurlijk informatie is gelaagder en wordt over het algemeen beter begrepen door het lichaam. De farmaceutische industrie zoekt vaak naar precisie medicatie; die zicht richt op bijvoorbeeld een eiwit of een enzym die betrokken is bij een proces die op die manier gemoduleerd kan worden. De natuur leert echter dat processen zelden zo lineair werken. Want dat ene eiwit dat ontstekingen kan bevorderen is ook betrokken in een heel netwerk van andere processen in de cel en kan bepalen hoe cellen op elkaar reageren en is dus uiteindelijk cruciaal voor het functioneren van bijvoorbeeld een orgaan of in de afweer. Waar het gaat over de fytotherapie zijn veel kruiden wel bekend vanuit de bioactiviteit van een van de inhoudsstoffen. Toch gaat het bij de fytotherapie en de werkzaamheid van een kruid met name om een netwerk van bioactieve verbindingen die gezamenlijk tot een effect leiden. Dit fenomeen — ook wel plantaardige synergie genoemd — vormt de basis van eeuwenoud gebruik én moderne innovaties. Een bekend voorbeeld hiervan is geitenkruid (Galega officinalis). In de middeleeuwen werd het ingezet bij diabetesachtige klachten. Pas in de twintigste eeuw werd duidelijk dat bepaalde stoffen uit dit kruid, namelijk guanidineverbindingen, een duidelijke bloedglucoseverlagende werking hadden. De farmacologische doorontwikkeling leidde uiteindelijk tot metformine — nu wereldwijd de meest gebruikte medicatie bij type 2-diabetes. Dit is een effectief middel dat niet alleen voor type 2-diabetes wordt ingezet maar in dit proces van plant tot pil is wel voorbij gegaan aan de natuurlijke context; dus het complexe geheel van stoffen die invloed hebben op de opname en de werking. In Zwitserland wordt een kruidencomplex die zijn oorsprong vindt in de Tibetaanse geneeskunde algemeen erkent en vergoed door de zwitserse zorgverzekering. Dit complex bestaat uit kruiden die synergistisch werken waarbij enkele kruiden in dit complex ervoor zorgen dat de inhoudsstoffen van de andere kruiden optimaal en op het juiste moment zijn werking kunnen uitoefenen. Wetenschappelijk onderzoek maakt dat we steeds beter gaan begrijpen hoe kruiden kunnen worden ingezet. Vanuit het systeemdenken (systems biology) gaan we geneesmiddelen niet meer benaderen vanuit de werking van geïsoleerde stoffen, maar kunnen we ook leren van de complexiteit van natuurlijke middelen.

Planten zijn constant in interactie met hun omgeving, van enkele kruiden die essentiële oliën bevatten is bekend dat de samenstelling en aanmaak van deze oliën afhankelijk is van de omgeving waarin de plant groeit. De aanmaak en samenstelling van essentiële oliën in rozemarijn (Rosmarinus officinalis) wordt in hoge mate bepaald door de omgeving waarin de plant groeit. Uit onderzoek, zoals het TERPMED-project, is gebleken dat groeiomstandigheden zoals zonlicht en droogte-stress invloed hebben op de synthese van bioactieve stoffen zoals terpenoïden. Rozemarijn bevat van nature een breed scala aan gezondheidsbevorderende componenten, waaronder antioxidanten en ontstekingsremmende stoffen en een groot deel van deze eigenschappen kan worden toegeschreven aan de vluchtige terpenoiden.
Een goed voorbeeld van hoe de omgeving de samenstelling van planten bepaalt, vinden we in Acciaroli, een kustdorp in Zuid-Italië. Rozemarijn groeit hier omstandigheden met veel zonlicht, droge lucht, mineraalrijke bodems en grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht. De rozemarijn die hier groeit heeft een uitgesproken geur wat er op wijst dat de rozemarijn hier een hogere concentratie essentiële olien bevat en rijker is aan terpenoiden. Ook in de hooglanden van Sardinië groeit rozemarijn onder bijzondere omstandigheden. Opmerkelijk is dat de hooglanden van Sardinie een bekende blue zone is (een regio waar relatief veel honderjarigen wonen). Hier wordt rozemarijn bijna dagelijks gebruikt als keukenkruid. Het eigenaardige is dat de bewoners hier, ondanks de aanwezigheid van risicofactoren zoals roken of regelmatig alcoholgebruik, toch zo vitaal oud worden. Mogelijk vervult rozemarijn, naast een gezond voedingpatroon en levensstijl, hierin een beschermende rol. Want alhoewel er geen klinische studies zijn die direct deze gezondheidsvoordelen van rozemarijn laten zien, zijn er wel onderzoeken gebaseerd op cel- en diermodellen die aantonen dat extracten van rozemarijn — zowel als geheel als op basis van geïsoleerde componenten zoals carnosol, rosmanol en 1,8-cineol — een sterke invloed kunnen uitoefenen op celproliferatie (celdeling), apoptose (geprogrammeerde celdood), oxidatieve stress en tumorgroei. Rozemarijnextracten zijn daarnaast erkend als veilig voor oraal gebruik door zowel de EFSA als de FDA. Klinische studies laten daarnaast zien dat het het geheugen kan verbeteren en dat het een angstremmende en pijnstillende werking heeft. Rozemarijn is daarmee een voorbeeld van hoe de omgeving van invloed kan zijn op de biochemische samenstelling en werking — en geeft ook aan wat de potentie kan zijn van kruiden en waarom het belangrijk is dat er wetenschappelijk onderzoek wordt naar het gebruik van kruiden in relatie tot onze gezondheid.